Buồng trứng đa nang: Có thể mắc từ khi còn trẻ

Hội chứng buồng trứng đa nang (BTĐN) xảy ra ở những phụ nữ có sự tiết ra quá nhiều hormon androgen ở buồng trứng, đôi khi ở cả tuyến thượng thận (androgen là hormon tương tự như testosterone) làm cho nồng độ hormon này tăng cao trong máu và điều này dẫn đến mọc lông nhiều, mọc trứng cá và rối loạn kinh nguyệt. Điều cần lưu ý là các triệu chứng của hội chứng BTĐN rất đa dạng, có thể nhẹ nhưng cũng có thể nghiêm trọng, không ai giống ai. Trong số những tên gọi, còn có tên là hội chứng Stein-Leventhal để ghi nhận 2 thầy thuốc phụ khoa Mỹ là Irving F. Stein và Michael L. Leventhal đã mô tả lần đầu tiên hội chứng này vào năm 1935.

Những ai dễ mắc và vì sao?

Vì là một rối loạn nội tiết thường gặp nhất ở phụ nữ độ tuổi sinh sản cho nên phụ nữ thuộc mọi chủng tộc và dân tộc đều có thể bị hội chứng BTĐN. Tuy chưa khẳng định nhưng các nhà khoa học tin rằng nguyên nhân gây ra rối loạn này có sự tham gia của yếu tố gien học vì nhiều phụ nữ bị bệnh cũng có người thân trong gia đình mắc bệnh. Sự mất cân bằng hormon androgen gần như tác động đến mọi hệ thống cơ quan của cơ thể, khiến cho có sự khác biệt rất lớn về trải nghiệm triệu chứng ở phụ nữ. Các triệu chứng điển hình đã bắt đầu bộc lộ ngay từ tuổi vị thành niên và kéo dài đến tuổi trưởng thành.

Biến chứng của hội chứng BTĐN?

Vì hội chứng này tác động đến nhiều hệ thống cơ quan cho nên người bệnh đối diện với nhiều nguy cơ mắc một số bệnh.

- Nếu không bị rối loạn kinh nguyệt nhưng các chu kỳ kinh thường xuyên cách nhau trên 60 ngày thì dễ có nguy cơ bị ung thư nội mạc tử cung. Lớp nội mạc tử cung đều đặn bong ra hàng tháng là cần thiết để phòng ngừa sự phát triển các tế bào bất thường, vì thế có thể điều hòa chu kỳ kinh bằng cách dùng viên thuốc uống tránh thai.

- Kháng insulin tức gặp khó khăn trong điều hòa mức đường huyết cũng hay gặp, khiến người bệnh có nguy cơ bị bệnh tiểu đường típ 2, bệnh tim, cholesterol cao và hội chứng chuyển hóa (hội chứng này có sự phối hợp của các yếu tố nêu trên, gồm cả béo phì, tiểu đường và cholesterol cao).

Các dấu nhiệu và triệu chứng

Vì là một rối loạn phức tạp nên mỗi phụ nữ thể hiện nhiều dấu hiệu và triệu chứng rất khác nhau. Tăng hormon androgen là nguyên nhân góp phần tạo ra nhiều triệu chứng mà phụ nữ có thể trải nghiệm. Androgen cũng là hormon chính tạo ra những đặc tính của giới nam cho nên có nhiều thay đổi đáng buồn về ngoại hình.

Trầm cảm là trạng thái thường gặp; mọc lông nhiều (ở những vùng thường ít khi có lông như ngực, mặt, lưng, bụng dưới, các ngón tay, ngón cái); rụng tóc (giống như kiểu hói ở nam); hiếm muộn (khó thụ thai, thường do rối loạn kinh nguyệt hay không có rụng trứng hàng tháng); kinh nguyệt thưa hoặc mất kinh; không rụng trứng hay hiếm khi rụng trứng (trứng trưởng thành không được phóng ra hàng tháng. Đã không có rụng trứng thì có thể kinh nguyệt không đều hay mất kinh); có nhiều nang ở buồng trứng; béo mập; nổi trứng cá; đám da đen, dầy, nhẵn ở sau cổ, trên đùi hay ở âm hộ (đây cũng thường là dấu hiệu của kháng insulin); kháng insulin (tức cơ thể không có đáp ứng với insulin, hormon quan trọng giúp cơ thể sử dụng và chuyển hóa glucoza hay đường, vì thế gây tăng glucoza huyết và là yếu tố chính gây ra tiểu đường típ 2); tiểu đường típ 2 (phơi nhiễm kéo dài với nồng độ glucoza cao và các tế bào cơ thể giảm nhậy cảm với insulin cuối cùng đã làm cho cơ thể không còn khả năng chuyển hóa đường. Khi nồng độ glucoza cao thường xuyên thì các biến chứng phát sinh), cholesterol trong máu cao, mụn da thừa (thường có ở nách hay bẹn); ngừng thở khi ngủ hay ngáy khi ngủ.

Chẩn đoán và điều trị BTĐN

Có thể khó khăn vì không có test đặc hiệu nào, cũng không có một danh sách triệu chứng định hình để thầy thuốc có thể dựa vào. Mỗi phụ nữ có trải nghiệm riêng về hội chứng BTĐN, so sánh 2 phụ nữ cũng đã không có các triệu chứng giống nhau. Tuy nhiên, việc chẩn đoán thường dựa trên triệu chứng kinh nguyệt không đều hay mất kinh kết hợp với tình trạng cường hormon androgen mà không có nguyên nhân nội khoa nào khác.

Có nhiều cách để giảm bớt những nguy cơ.

Giảm cân: Là cách tốt nhất hỗ trợ điều trị. Giảm calo trong thực đơn, giảm ăn ngọt. Ăn thịt nạc và chất sơ. Vận động thường xuyên để giúp cơ thể tăng đáp ứng với insulin và có thể giảm sản xuất ra androgen, nhờ đó giảm các triệu chứng, phục hồi kinh nguyệt bình thường để dễ thụ thai hơn.

Điều hòa kinh nguyệt: Thường dùng viên thuốc uống tránh thai, ví dụ Provera (medroxyprogesterone) nếu bị mất kinh một thời gian, dùng trong 5 – 10 ngày sẽ tạo ra kinh (cần làm test thai nghén trước khi dùng thuốc này để tin chắc không có thai).

Can thiệp ngoại khoa: Có thể đốt những nang noãn to qua nội soi để giảm sự sản xuất ra androgen và LH, với hi vọng dẫn đến những chu kỳ kinh có rụng trứng. Phương pháp cắt góc buồng trứng không còn được chỉ định nữa.

Dùng các thuốc loại bỏ sự sản xuất androgen cũng là một lựa chọn: Spironolactone (aldactone). Flutamid cũng là một loại thuốc kháng androgen.

Nếu muốn có thai, có nhiều lựa chọn

Dùng Clomid để kích thích rụng trứng. Vì có thể có kháng insulin trong hội chứng BTĐN nên dùng Metformin để cơ thể tăng nhậy cảm với insulin. Khi cơ thể tăng đáp ứng với insulin, buồng trứng có thể không sản xuất nhiều andogen nên tăng khả năng rụng trứng. Một số phụ nữ có thể cần dùng cả Clomid và metformin để có rụng trứng. Nếu không có kết quả thì bước tiếp theo là tiêm HCG sẽ làm cho trứng rụng trong vòng 36 giờ và khoảng thời gian này là thuận lợi để cặp vợ chồng có quan hệ tình dục hay thụ tinh trong tử cung. Cuối cùng, có thể cầu cứu đến phương pháp thụ tinh nhân tạo. Các thuốc kích thích rụng trứng có thể làm cho nhiều trứng đồng thời lớn lên và trưởng thành, cho thụ tinh trong ống nghiệm, sau vài ngày trứng đã thụ tinh được đặt trở lại vào tử cung để phát triển thành thai. Đây là phương pháp tích cực của điều trị hiếm muộn.

Chuyên gia: BS Đào Xuân Dũng
Chuyên khoa Sản phụ II